Co wiemy o jeziorze
Wszystko, co tu piszemy, pochodzi z dokumentów: opracowania hydrologicznego z 2024 r., dokumentów urzędowych i publicznych rejestrów.
Głębokie, uwarstwione, przejrzyste
Jezioro jest na tyle głębokie, że latem jego wody układają się w warstwy o różnej temperaturze. To czyni je odporniejszym na degradację — pod warunkiem, że dopływ substancji odżywczych z zewnątrz pozostaje niski. Jezioro jest źródłem Czarnej Strugi; sieć dopływów jest słabo rozwinięta, więc o stanie wody decyduje niemal wyłącznie bezpośrednie otoczenie.
Gdzie leży
Jezioro leży w gminie Kartuzy, powiat kartuski, między miejscowościami Sitna Góra, Ucisk i Prokowo. W ewidencji gruntów jest to jedna działka:
- Działka ewidencyjna
- nr 63, obręb 0016 Prokowo, gmina Kartuzy
220502_5.0016.63 - Współrzędne (środek)
- 54,375247 N 18,187322 E
54°22′30,9″N 18°11′14,4″E - Powierzchnia ewidencyjna
- 54,27 ha
Uwaga na nazwę. „Jezioro Białe” to jedna z najczęstszych nazw jezior w Polsce i wyszukiwarki potrafią wskazać pod nią zupełnie inny akwen — nawet o kilkaset kilometrów stąd. Jednoznaczny jest numer działki powyżej oraz kod obszaru Natura 2000 Prokowo PLH220080. Prosimy o posługiwanie się nimi w korespondencji i publikacjach.
Siedlisko 3140 — podwodne łąki ramienic
Jezioro Białe jest przedmiotem ochrony w obszarze Natura 2000 Prokowo PLH220080 jako siedlisko o kodzie 3140: twardowodne zbiorniki z podwodnymi łąkami ramienic (Charetea). Według opracowania z 2024 r. jest to jedyne dobrze zachowane jezioro ramienicowe północnej części Pojezierza Kaszubskiego. Ramienice rosną tylko w wodzie ubogiej w substancje odżywcze — ich obecność jest świadectwem czystości, a ich zanik jest pierwszym sygnałem, że jezioro zaczyna umierać. Ich obecność potwierdziły badania państwowego monitoringu z sierpnia 2024 r.
Całe jezioro wraz ze zlewnią leży ponadto w otulinie Kaszubskiego Parku Krajobrazowego, a wody podziemne należą do Głównego Zbiornika Wód Podziemnych nr 111.
Ochrona na papierze
Obszar Prokowo został zatwierdzony przez Komisję Europejską w styczniu 2011 r. Ustawa daje sześć lat na sporządzenie planu zadań ochronnych — termin upłynął w 2017 r. Plan powstał dziewięć lat później: zarządzeniem z 30 kwietnia 2026 r. Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Gdańsku ustanowił plan zadań ochronnych dla obszaru (Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego z 12 maja 2026 r., poz. 2065). Plan obowiązuje.
Wśród wskazań planu dla dokumentów planistycznych gminy Kartuzy jest nielokalizowanie nowych obiektów budowlanych w pasie 100 m od linii brzegowej Jeziora Białego, uporządkowanie gospodarki ściekowej oraz preferowanie użytkowania leśnego i rolnego. Wskazania te adresowane są do planów gminy — naszym zabiegiem jest, by gmina wykonała je w planie ogólnym i planach miejscowych.
Plan nazywa też zagrożenia. Na pierwszym miejscu rozwój zabudowy całorocznej i letniskowej w Ucisku i Sitnej Górze — ale również presja rekreacyjna: wędkarstwo, nurkowanie, wydeptywanie brzegów, parkingi przy kąpielisku. Wymieniamy je wszystkie, bo tak wymienia je organ.
Las chroni wodę
Zlewnia jeziora to 14,9 km², z czego 72,8% stanowi las. Tak lesista zlewnia uwalnia do wody bardzo mało substancji odżywczych — to ona utrzymuje jezioro w czystości. Opracowanie z 2024 r. wskazuje wprost: zmiana użytkowania zlewni, zwłaszcza zabudowa rekreacyjna i mieszkaniowa z indywidualną gospodarką ściekową, jest głównym zagrożeniem dla jeziora. Przy brzegu wody podziemne zalegają około metra pod powierzchnią — ścieki z nieszczelnych zbiorników mają do jeziora bardzo krótką drogę.
W gminie Kartuzy w 2015 r. istniało 2 614 zbiorników bezodpływowych — najwięcej w powiecie. Według kontroli NIK z 2020 r. w skali kraju blisko 90% ścieków z takich zbiorników trafiało do środowiska nieoczyszczone.
Rak z Ameryki
W jeziorze stwierdzono raka — ale nie tego, o którym mówi ludowa mądrość. Sfotografowany nad brzegiem osobnik został oznaczony przez specjalistę jako rak pręgowaty (Faxonius limosus) — inwazyjny gatunek z Ameryki Północnej, odporny na zanieczyszczenia i roznoszący dżumę raczą, śmiertelną dla raków rodzimych. Przeczytaj: „Rak z Ameryki" — o fałszywym barometrze czystej wody i wyścigu do dna →
Stan dobry — ale nie odporny
Jezioro Białe jest objęte państwowym monitoringiem środowiska. W 2024 r. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska wykonał tu badania diagnostyczne i operacyjne: cztery profile termiczno-tlenowe do dna, fitoplankton, fitobentos, makrofity, makrobezkręgowce, ryby, pełny zakres fizykochemiczny i ponad czterdzieści substancji priorytetowych. Pobory trwają nadal — ostatni w lipcu 2026 r.
To są dobre wyniki i mówimy o nich wprost. Fosforu — substancji, która najszybciej zamienia czyste jezioro w zielone — nie udało się w ogóle oznaczyć: jego stężenie było niższe niż granica oznaczalności metody. Badanie roślinności z 30 sierpnia 2024 r. potwierdziło obecność podwodnych łąk ramienic: stwierdzono zbiorowiska Charetum fragilis, Nitellopsidetum obtusae oraz zbiorowisko z Nitella opaca. Siedlisko 3140 jest tu obecne i w dobrym stanie — udokumentował to organ państwa, nie my. Właśnie to jest do stracenia.
Czego te same badania nie pozwalają powiedzieć
Profile tlenowe z 2024 r. pokazują, jak przez sezon ubywa tlenu przy dnie: w kwietniu, po wiosennym wymieszaniu, było go tam 9,9 mg/l; w sierpniu 0,8 mg/l; w październiku 0,3 mg/l — czyli praktycznie brak, w warstwie sięgającej już od ok. 9 m w dół. Część tego zjawiska jest w uwarstwionym jeziorze naturalna. Znaczenie jest jednak takie, że beztlenowe dno oddaje fosfor zgromadzony w osadach — i tą drogą jezioro mezotroficzne przechodzi w eutroficzne. W lipcu 2022 r. zakwit sinic zamknął gminne kąpielisko.
Chronimy więc stan dobry, ale nie stan odporny. Każde dodatkowe źródło biogenów w zlewni bezpośredniej działa na układ, który już dziś co roku odtlenia się przy dnie.
Dla pełnej jasności podajemy też wynik, który brzmi źle: ogólna ocena stanu jednolitej części wód (PLLW20740) to „zły stan wód". Wynika ona wyłącznie ze stanu chemicznego, a ten — wyłącznie z dwóch substancji oznaczonych w tkankach ryb: rtęci i bromowanych difenyloeterów. Są to zanieczyszczenia trwałe, przenoszone głównie drogą powietrzną, przekraczające normy w niemal wszystkich jeziorach w Polsce i w Europie. Nie mają związku z zabudową ani z gospodarką ściekową nad tym jeziorem i nie przedstawiamy ich jako argumentu w sprawie zabudowy. Wszystkie pozostałe substancje priorytetowe mieszczą się w I klasie. Wpływ zagospodarowania zlewni widać w stanie ekologicznym — a ten jest dobry.
Podobnej ostrożności wymaga druga liczba, którą łatwo znaleźć: kąpielisko ma klasyfikację „jakość doskonała". Ocena ta liczona jest wyłącznie z bakterii E. coli i enterokoków — jest to werdykt sanitarny o jednym punkcie przy brzegu, a nie ocena stanu ekologicznego jeziora.
Czego naprawdę nikt nie zbadał: osadów dennych. W profilu wody kąpieliska, sporządzonym przez Gminę Kartuzy w lutym 2025 r., w rubryce „zanieczyszczenie osadów dennych" widnieje wpis „brak danych". Do zamknięcia tej luki — oraz do oznaczenia fosforu metodą czulszą niż państwowa, tak by dało się wykazać zmianę — dążymy jako Stowarzyszenie.
Źródła: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, państwowy monitoring środowiska — klasyfikacja i ocena stanu jcwp na podstawie danych z lat 2019–2024 (opublikowana 30.09.2025) oraz dane pomiarowe dla jcwp PLLW20740, punkt PL01S0202_3598 „jez. Białe – Sytnia Góra" · profil wody w kąpielisku „Jezioro Białe" (Gmina Kartuzy, luty 2025) · Serwis Kąpieliskowy GIS, wyniki sezonów 2019–2026 · „Ocena hydrologiczna i podatność na degradację Jeziora Białego" (2024, opracowanie wykonane na zlecenie; autorzy: prof. dr hab. inż. T. Heese, dr inż. K. Pikuła, dr inż. A. Staniszewski) · pismo Gminy Kartuzy z 19.05.2026 (U.6724.5.75.2026.AA) · uzasadnienie projektu planu ogólnego gminy Kartuzy (2026) · NIK (2020).